Spacery - Tours

Wstęp

Tarninów to dzielnica, w której historia Legnicy zapisana jest w adresach i domach jej mieszkańców. Ta mapa prowadzi po miejscach i budynkach, w których żyli zasłużeni legniczanie – przedsiębiorcy, twórcy kultury, nauki i życia społecznego miasta. Spacerując wyznaczoną trasą, odkryjesz Tarninów jako przestrzeń codziennego życia ludzi, którzy współtworzyli tożsamość Legnicy i pozostawili po sobie trwały ślad.

1. Restauracja TIVOLI

Otwarta w 1957 jako pierwsza prywatna restauracja na Dolnym Śląsku.

2. Sklep Zoologiczny Fauna-Flora

Jeden z trzech najstarszych w Polsce sklepów zoologicznych. Otwarty w 1959 roku i do dziś w rękach tej samej rodziny.

3. Muzeum Dolnośląskie

Pomysłodawcą muzeum było Towarzystwo Historii i Starożytności i  Richard Hahn. W 1911 ustalono nazwę na Muzeum Dolnośląskie (Niederschlesische Museum). 17 grudnia 1911 roku otwarto jego nową siedzibę przy Wallstraβe 13 (ul. Muzealna) w willi Röhrichta. Po pierwszej wojnie światowej dyrektorem muzeum był znakomity badacz dziejów Legnicy, Arnold zum Winkel.
W 1945 roku po wkroczeniu do Legnicy oddziałów Armii Czerwonej budynek muzeum wraz z magazynami i wyposażeniem kompletnie spłonął, a jego zbiory uległy całkowitemu zniszczeniu, dewastacji lub rozszabrowaniu.

4. Auguste Victoria Schule – Kuria Biskupia

Budynek wzniesiono w 1909 r. mieściła się w nim szkoła dla dziewcząt nosząca imię cesarzowej Augusty Viktorii (Auguste Victoria Schule). W rekordowym, pod względem frekwencji 1920 r. w szkole kształciło się 726 dziewcząt w 26 klasach. Po drugiej wojnie światowej w budynku utworzono Dom Oficera Armii Radzieckiej. Po opuszczeniu Legnicy przez Armię Radziecką przekazano go kościołowi katolickiemu. Obecnie obiekt zajmowany jest przez Kurię Biskupią w Legnicy i Wyższe Seminarium Duchowne, które swoją działalność zapoczątkowało 17 listopada 1993 r.

5. Arnold zum Winkel
(06.08.1858 – 30.09.1935) 

Historyk miasta, redaktor naukowy, badacz dziejów Legnicy
Arnold zum Winkel był jednym z czołowych legnickich historyków przełomu XIX i XX wieku. Pełnił funkcję współredaktora najważniejszego lokalnego czasopisma naukowego: „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz” . Jako redaktor odpowiadał za dobór tekstów, opracowywanie źródeł, korektę naukową i autorskie komentarze do materiałów historycznych. Był aktywnym członkiem Towarzystwa Historii i Starożytności Legnicy i Księstwa Legnickiego, współtworząc środowisko badaczy Legnicy — nauczycieli, urzędników, archiwistów i kolekcjonerów. Brał udział w porządkowaniu i opisywaniu dawnych archiwaliów miejskich oraz w inwentaryzacji zabytków.
Odgrywał ważną rolę w rozwoju profesjonalnej historiografii regionu, kształtując sposób prezentowania dziejów miasta i księstwa legnickiego.
Arnold Zum Winkel pozostawił po sobie wiele artykułów naukowych, przede wszystkim zawartych w „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins zu Liegnitz”. Ponadto publikował wiele na łamach prasy. Największym dziełem jego życia jest dwutomowa historia miasta od schyłku XVIII w. do początku lat 20. XX stulecia, zatytułowana „Die Stadt Liegnitz seit der Einführung der Städteordnung im Jahre 1809” (tom 1 – 1913, tom 2 – 1922).
Jako ciekawostkę należy zaznaczyć, że jego dziadkiem po kądzieli (od strony matki) był Carl Bertelsmann założyciel wydawnictwa działającego do dziś, a posiadającego m.in. ok. 75% udziałów RTL Group (grupa rozrywkowo-medialna, nadawca telewizyjny i radiowy) czy Penguin Random House — największe wydawnictwo książkowe świata, w pełni kontrolowane przez Bertelsmanna.

6. Artur Pucher

Przemysłowiec legnicki, współwłaściciel rodzinnej firmy przetwórstwa warzywnego Otto Pucher & Co. Artur Pucher był synem legnickiego przedsiębiorcy Ottona Puchera, twórcy jednej z najsłynniejszych przedwojennych firm przetwórstwa warzywnego specjalizującej się w produkcji ogórków i kapusty kwaszonej. Po śmierci ojca przejął kierownictwo przedsiębiorstwa, a w latach 20. XX wieku – wraz z braćmi Otto i Herbertem – przekształcił zakład w nowoczesną spółkę akcyjną (A.G.).
Pod jego zarządem firma rozwinęła infrastrukturę, technologie i produkcję. Prowadził również inwestycje w inne gałęzie przemysłu — m.in. był udziałowcem przedsiębiorstwa produkującego chłodnice dla samochodów, co świadczy o szerokich kompetencjach menedżerskich i gospodarczym zapleczu rodziny. W okresie jego działalności zakład Pucherów stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedsiębiorstw spożywczych na Dolnym Śląsku. Dzięki własnym plantacjom warzyw rodzina Pucherów uniezależniła się od dostawców, co było innowacyjne jak na tamte czasy. Produkty były znane w całych Niemczech, a ich jakość reklamowano jako „legnicką”.
W lokalnej pamięci Pucherowie kojarzeni są jako jedna z rodzin, które stworzyły „markę miasta” — Legnica od XIX wieku słynęła z ogórków i przetwórstwa warzyw. Po II wojnie światowej, w 1945 roku, Polacy założyli na miejscu niemieckich fabryk własne Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego, które kontynuowały tradycję przetwórstwa warzywnego w Legnicy przez kolejne dziesięciolecia.

7. Johannes (Johann) Seiler
(1859 – 1907)

Przemysłowiec legnicki, udziałowiec w fabryce fortepianów ojca.
Johannes Seiler był synem Eduarda Seilera, założyciela słynnej legnickiej fabryki fortepianów „Eduard Seiler, Pianofortefabrik Liegnitz”, jednej z największych i najbardziej cenionych manufaktur instrumentów w Cesarstwie Niemieckim oraz później w okresie międzywojennym. W firmie pełnił funkcję dyrektora technicznego oraz współzarządzającego przedsiębiorstwem, odpowiadając za rozwój konstrukcji instrumentów, nadzór nad montażem, standaryzacją i wprowadzaniem ulepszeń technologicznych. Pod jego kierownictwem zakład utrzymał wysoki poziom jakości, dzięki któremu instrumenty Seilera były nagradzane na wystawach i doceniane w środowisku muzycznym. Fabryka w okresie działalności J. Seilera zatrudniała kilkudziesięciu wysoko wykwalifikowanych specjalistów i produkowała fortepiany eksportowane na cały świat. Działalność fabryki wpływała też na rozwój przemysłu rzemieślniczego i technicznego — fabryka szkoliła lokalnych stolarzy, szklarzy, lakierników i stroicieli. Zakład Seilera należał do największych pracodawców w mieście w swojej branży.

8. Franz Seiler

Przemysłowiec legnicki, założyciel fabryki magli „Seilers Maschinenfabrik”
Franz Seiler był bratem Eduarda Seilera, twórcy legnickiej fabryki fortepianów. W odróżnieniu od brata wybrał inną gałąź przemysłu — produkcję urządzeń pralniczych i magli przemysłowych. W 1850 roku założył w Legnicy własny zakład Seilers Maschinenfabrik, jedną z pierwszych w regionie firm produkujących maszyny gospodarstwa domowego i przemysłowe.
Fabryka Seilera szybko zdobyła renomę, a jej magle — zarówno domowe, jak i wielkogabarytowe — były sprzedawane na terenie Prus, Austrii, Czech i Śląska. Dzięki nowoczesnym rozwiązaniom konstrukcyjnym jego zakład przetrwał wiele dekad, a marka była znana aż do okresu międzywojennego. Jego fabryka była jedną z najważniejszych legnickich manufaktur połowy XIX wieku, a produkowane maszyny były jednymi z najnowocześniejszych na Śląsku, wprowadzając nowy standard w pralniach przemysłowych i dużych gospodarstwach. W latach 30. XX w. potomkowie Seilera reklamowali zakład jako „największą fabrykę magli w Niemczech”. Na terenie kamień ku pamięci muzyka i kompozytora Wilhelma Tschircha.

9. Kurt Pappe

Kupiec, przemysłowiec, współwłaściciel rodzinnej firmy handlowo-przemysłowej Pappe & Co. Kurt Pappe był synem Moritza Pappe, założyciela i właściciela jednej z najbardziej znanych firm zabawkarskich w przedwojennej Legnicy. Rodzina Pappe specjalizowała się w produkcji zabawek blaszanych, zabawek mechanicznych oraz figurek i akcesoriów metalowych, które trafiały na rynki Niemiec, Austrii i krajów Europy Środkowej. Kurt wychował się w fabryce ojca i od lat młodzieńczych pracował przy produkcji i projektowaniu nowych modeli. W latach 30. XX wieku był już pełnoprawnym współwłaścicielem. Po śmierci ojca to Kurt praktycznie kierował firmą, utrzymując jej wysoki poziom i status jednego z najlepszych zakładów zabawkarskich na Śląsku. Rodzina Pappe należała do grupy legnickiej klasy średniej wyższej – aktywnej zarówno gospodarczo, jak i społecznie.

10. Dorith Plug

Najwybitniejsza aktorka, która grała na scenie teatru w Legnicy w okresie międzywojennym i w czasie II WŚ. W czasie 100-lecia legnickiej sceny (w 1942 r.) zagrała role hrabiny Eberhagd w „Gryzeldzie”, marszałkową von Luxbourg w operetce Die Dubarr”, Marthę w „Fauście” i lekarkę F. Rettberg w Odwiecznych więziach”.

11. Friedrich Wilhelm Schlottmann

Przemysłowiec legnicki, współwłaściciel i członek zarządu firmy włókienniczej Schlottmann & Co. A.G. Friedrich W. Schlottmann był jednym z kluczowych przedstawicieli rodziny Schlottmannów, właścicieli znanej legnickiej firmy włókienniczej Schlottmann & Co. A.G., działającej w latach ok. 1910–1930. Firma specjalizowała się w produkcji dzianin i wyrobów wełnianych, będąc jednym z większych zakładów przemysłowych w Legnicy. Jako członek zarządu odpowiadał za rozwój technologii produkcji, organizację firmy, struktury zatrudnienia i współpracę handlową. Podpisuje się pod decyzjami strategicznymi spółki widocznymi w dokumentach archiwalnych i gospodarczych. W okresie hiperinflacji lat 20. firma Schlottmann & Co. emitowała tzw. Notgeldy – bony płatnicze dla pracowników i lokalnych kontrahentów, co było oznaką zarówno stabilności zakładu, jak i jego dużego znaczenia gospodarczego w mieście. Firma miała swoje przedstawicielstwa w Hamburgu, Bremie, Monachium, Londynie, Glasgow, Paryżu, Nowym Jorku, Sztokholmie, Kopenhadze, Oslo, a nawet w Buenos Aires, Konstantynopolu i Aleksandrii. Fabryka należała do ważnych pracodawców w regionie. Miała wpływ na utrzymanie płynności gospodarczej miasta podczas kryzysu lat 20. dzięki emisji bonów zastępczych. Zakład Schlottmanna pojawia się w dokumentacji konserwatorskiej jako część dziedzictwa przemysłowego miasta.

12. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Wybudowany w latach 1936-37 budynek był sztabem 18. Dywizji Piechoty. Nazwany został Haus der Wehrmacht. Po zakończeniu działań wojennych, na obszarze tzw. Ziem Odzyskanych Rosjanie utworzyli Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej. Jej siedzibą została Legnica. A w tym budynku ulokowany był jej sztab główny – jeden najważniejszych obiektów w Polsce w okresie tzw. Zimnej Wojny. Obecnie mieści się tutaj Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy.

13a. Artur Gubisch
(29.03.1878 – 19.01.1941)

Przemysłowiec, właściciel zakładu i willi Gubischa; przedstawiciel znaczącego rodu legnickiego Artur Gubisch wywodził się z zamożnej i wpływowej legnickiej rodziny kupców oraz przedsiębiorców. Był właścicielem reprezentacyjnej willi przy dzisiejszej ul. Poselskiej 24, jednego z najbardziej charakterystycznych przykładów architektury mieszczańskiej Legnicy. Rodzina Gubisch zajmowała się handlem, działalnością usługową i wytwórczą, a Artur należał do pokolenia, które przeprowadziło modernizację rodzinnego majątku oraz związanego z nim zaplecza gospodarczego. W latach 20. i 30. XX wieku należał do lokalnej elity ekonomicznej miasta — uczestniczył w życiu gospodarczym, organizacjach kupieckich i społecznych. Był zastępcą przewodniczącego komisji zarządzającej wystawy GUGALI – największym wydarzeniu promującym miasto.

13b. Werner Elsner
(20.04.1899 – 19 .07.1977)

Prawnik, polityk, nadburmistrz Legnicy (1935–1943), historyk miasta. Werner Elsner był niemieckim prawnikiem (Dr. jur.) i urzędnikiem samorządowym. W 1935 roku objął funkcję Oberbürgermeistera (nadburmistrza) Legnicy, którą pełnił do 1943 r. Zarządzał miastem w okresie dynamicznych przekształceń infrastrukturalnych, ale także w czasie nasilonej polityki nazistowskiej. Miał pozytywny wpływ na uporządkowanie finansów miasta. Był naczelnym dyrektorem Niemieckiej Wystawy Ogrodniczej i Śląskiego Rzemiosła GUGALI (1926-1928). Po II wojnie światowej kontynuował karierę administracyjną – od 1948 r. był burmistrzem w Gießen, a następnie został sędzią Federalnego Sądu Administracyjnego w Berlinie. Po zakończeniu działalności publicznej poświęcił się badaniom historycznym, szczególnie dziejom Liegnitz/Legnicy. Współtworzył środowisko byłych mieszkańców miasta i stał się jednym z najważniejszych popularyzatorów jego historii. Współzałożyciel i pierwszy przewodniczący Historische Gesellschaft Liegnitz (1970), organizacji badawczej poświęconej miastu. Werner Elsner był autorem i redaktorem trzech fundamentalnych tomów o historii miasta: „Liegnitzer Stadtgeschichte” (Historia miasta Legnicy).

14. Karl Selle

Właścicielem tej willi był dyrektor Śląskiego Banku Handlowego (Schlesische Handels-Bank AG). Mieściło się tutaj atelier fotograficzne Jutty Selle.

15. Generał Wiktor Dubinin
(25.06.1923 – 22.11.1992)

Radziecki wojskowy, marszałek ZSRR, dowódca Północnej Grupy Wojsk Radzieckich w Legnicy (1976–1980) Wiktor Dubinin był jednym z najwyżej postawionych radzieckich oficerów związanych z Legnicą. Karierę rozpoczął w Armii Czerwonej w 1941 r., walcząc na froncie II wojny światowej. Po wojnie szybko awansował w strukturach wojsk zmechanizowanych i pancernych. W latach 1976–1980 pełnił funkcję dowódcy Północnej Grupy Wojsk Radzieckich (PGWAR) z kwaterą główną w Legnicy, znanej wówczas jako „Mała Moskwa”. Był to jeden z najważniejszych garnizonów Armii Radzieckiej w Europie. Po zakończeniu służby w Polsce kierował okręgami wojsk lądowych, a w 1990 roku otrzymał najwyższą rangę w Armii Radzieckiej — marszałka ZSRR.

16. Friedrich A. Teichert
( ? – 15.12.1939)

Przemysłowiec legnicki, właściciel fabryki kafli i ceramiki budowlanej „Teichert & Sohn.” Friedrich A. Teichert był jednym z najważniejszych przemysłowców Legnicy przełomu XIX i XX wieku. Friedrich Alfred Teichert był synem Friedricha Teicherta, założyciela jednej z najbardziej znanych legnickich fabryk — Teichert & Sohn, odlewni żeliwa i fabryki maszyn, działającej od 1845 roku. Wszedł do zarządu firmy na początku XX wieku, a po śmierci ojca przejął kierownictwo zakładu. Jego aktywność przypadała na okres dynamicznego rozwoju przemysłu maszynowego na Śląsku. W 1878 r. do spółki wszedł Wilhelm Gubisch fabryka działała pod szyldem Teichert & Gubisch. Zajęła się produkcją maszyn do obróbki drewna. W 1900 roku partnerzy rozdzielili się. Friedrich Teichert, 7 kwietnia 1900 r. przyjął do spółki swojego syna inż. Friedricha Alfreda i fabryka działała jako Teichert & Sohn. Pod jego zarządem fabryka unowocześniła park maszynowy, wprowadziła nowe linie maszyn stolarskich, wzmacniała produkcję odlewniczą.

17. Martin Müller

Cukiernik legnicki, wytwórca słynnych „Legnickich Bomb” (Liegnitzer Bombe), za twórcę której uważany jest jego ojciec (?) Eduard Mueller. Martin Müller był legnickim mistrzem cukierniczym, który zasłynął z produkcji tego wyjątkowego regionalnego, znanego w Polsce jako „Legnicka Bomba”. Był właścicielem cukierni działającej w Legnicy przełomu, a jego wyroby zdobyły renomę w całej prowincji śląskiej. Wytwarzana przez niego „bomba” była luksusowym ciastem bożonarodzeniowym na bazie bakalii, miodu, masy owocowej i korzennych przypraw, wypiekanym w charakterystycznej okrągłej formie. Müller udoskonalił recepturę, nadając jej ostateczny, dobrze znany smak i stał się synonimem najwyższej jakości słodkości w Legnicy. Wbrew legendzie przepis nigdy nie został zastrzeżony.

18. Theodor Körner
(1791–1813)

Poeta niemiecki, dramaturg, ochotnik w korpusie Lützowa, symbol romantyzmu patriotycznego Dlaczego jego imieniem nazwano dom w Legnicy?
W czasach, gdy powstawały wille Tarninowa (ok. 1895–1914), często nadawano im nazwy od wybitnych twórców literatury i kultury niemieckiej. Dlatego dom przy Viktoriastraße 11 (obecnie Wyspiańskiego 11) otrzymał nazwę „Körnerhaus”. Na cześć Theodora Körnera, jednego z najpopularniejszych poetów epoki romantyzmu. Nie miał on żadnego związku rodzinnego, zawodowego ani biograficznego z Legnicą. Theodora Körnera to autor dramatów, wierszy patriotycznych i pieśni śpiewanych przez żołnierzy. Zasłynął jako poeta czasów walki z Napoleonem. W 1813 r. zaciągnął się jako ochotnik do oddziałów Lützower Jäger. Poległ w bitwie pod Gadebusch w wieku zaledwie 21 lat. Pośmiertnie stał się symbolem młodzieńczego patriotyzmu i bohaterem kultu narodowego w Prusach. Jego najbardziej znane utwory: „Zriny” (dramat),„ Hedwig”, „Leier und Schwert” (Lira i miecz) – tomik pośmiertny, niezwykle popularny w XIX w., liczne pieśni wojskowe, w tym używane przez formacje pruskie po 1813 r.

19. Rogatki

Jedyna zachowana rogatka miejska (z pięciu) wybudowana w 1860 r.

20. Julius Rother
(1844 – 03.09.1901)

Przemysłowiec legnicki, właściciel fabryki ceramiki budowlanej Rotherische Kunstziegelei Julius Rother był zięciem Gottfrieda Bienwalda, założyciela jednej z najstarszych legnickich cegielni. Po przejęciu przedsiębiorstwa w latach 70. XIX wieku rozwinął niewielką cegielnię teścia w duży, nowoczesny zakład. Był znany z dbałości o jakość, nowoczesne piece kręgowe oraz mechanizację produkcji, co pozwoliło fabryce zdobyć rynek całego Dolnego Śląska. Materiałów tego zakładu użyto m.in. do budowy budynku obecnego sądu na rogu ulic Złotoryjskiej i Gwarnej, siedziby loży masońskiej (obecnie siedziba bibliteki), kościoła św. Trójcy, budynku obecnej SP nr 4 czy pasażu Piotra i Pawła (obecna siedziba m.in. Galerii Sztuki). J. Rother zaangażował się również w przebudowę kościoła św. Piotra i Pawła jako przewodniczył komitetowi przebudowy. Na rzecz tej inwestycji przekazał cegłę licowa o wartości 6 tysięcy marek jak również opłacił sam projekt.

21. Gottfried Bienwald
(ok. 1820 – 1878)

Przemysłowiec, założyciel jednej z najstarszych legnickich cegielni Gottfried Bienwald był przedsiębiorcą, który na trwałe wpisał się w historię legnickiego przemysłu budowlanego. W 1865 roku założył w Legnicy cegielnię, która należała do pierwszych dużych zakładów produkcji materiałów budowlanych w mieście. Był pionierem standaryzowanej produkcji cegieł na terenie Legnicy – jego zakład stosował bardziej wydajne techniki wypalania i sortowania cegieł niż wcześniejsze małe piece gospodarskie. Jego cegielnia dość szybko zdobyła zasięg regionalny i dostarczała cegły do placów budowy w Legnicy i powiecie legnickim. Po śmierci Bienwalda zakład przejął jego zięć Julius Rother, który rozwinął firmę, przekształcając ją w znaną fabrykę Rotherische Kunstziegelei.

22. Richard Hahn
(19.03.1854 – 11.08.1934)

Historyk regionalny, badacz dziejów Legnicy, współredaktor „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz” Richard Hahn był jednym z najaktywniejszych i najbardziej wpływowych historyków Legnicy na przełomie XIX i XX wieku. Był założycielem (razem z A. zum Winlklem i H. Krumbhaarem) Towarzystwa Historyczno-Starożytnego Miasta i Księstwa Legnickiego. Pełnił funkcję głównego redaktora czasopisma naukowego „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz” (wydawnictwo Towarzystwa Historycznego Legnicy) R.Hahn jest jednym z najbardziej zasłużonych legniczan. To dzięki jego staraniom zachowała się elewacja kamieniczki „Pod Przepiórczym Koszem”. Był inicjatorem powstania wielu pomników w mieście, a największym dokonaniem dla dziedzictwa Legnicy było stworzenie Muzeum Dolnośląskiego. Niestety budynek wraz z eksponatami został doszczętnie zniszczony przez Armię Sowiecką. Jednym z ostatnich dokonań Hahna było zdobycie pieniędzy na „park Ruffera” (obecnie zachodnia część Lasku Złotoryjskiego). Dzięki temu uporządkowano park i zasadzono tam nowe drzewa i krzewy. Jeszcze za życia Hahna, jego imieniem nazwano główna aleję w tej części parku.

23. Heinrich Krumbhaar
(12.09.1867 – 11.05.1939)

Drukarz, wydawca legnickiego dziennika „Legnitzer Tageblatt”, działacz społeczny. Do firmy swojego ojca, Hermana, dołączył w 1890 r. Po jego śmierci zarządzał przedsiębiorstwem wraz z bratem – Kurtem. Zatrudniali ok. 300 pracowników wydając „Liegnitzer Tageblatt” w nakładzie 40 000 egzemplarzy. Po śmierci brata Heinrich samodzielnie zarządzał firmą. Działał również na niwie miejskiej. W latach 1900 – 1923 pełnił funkcję miejskiego radnego w Legnicy. Razem z A. zum Winklem i R. Hahnem stworzył Towarzystwo Historyczno-Starożytne Miasta i Księstwa Legnickiego, które wywarło bardzo silny stempel na życiu Legnicy.

24. Erich von Manstein
(24.11.1887 – 09.06.1973)

Generał feldmarszałek Wehrmachtu, jedna z centralnych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych postaci niemieckiej historii wojskowej XX wieku. Był jednym z najwyższych dowódców niemieckich podczas II wojny światowej. Zasłynął jako współautor planu natarcia przez Ardeny w 1940 r., a później dowodził Grupą Armii „Południe” na froncie wschodnim. Jego jednostki brały udział w operacjach pod Leningradem, Charkowem i na Krymie. Manstein mieszkał okresowo w Legnicy, w kamienicy przy dzisiejszej ul. Okrzei 10, gdy pełnił funkcje sztabowe na Śląsku. Miasto było wówczas ważnym centrum garnizonowym Wehrmachtu. Po wojnie został osądzony przez brytyjski trybunał wojskowy i w 1949 r. skazany na 18 lat więzienia za deportacje ludności i współodpowiedzialność za zbrodnie wojenne podległych jednostek. Zwolniono go w 1953 r. ze względów zdrowotnych. Autor głośnych wspomnień Verlorene Siege („Zwycięstwa stracone”), które wywarły wpływ na powojenną narrację o Wehrmachcie.

25. Benjamin Bilse
(17.08.1816 – 13.07.1902)

Dyrygent, kompozytor, twórca słynnej „Kapeli Bilsego”, prekursor Filharmoników Berlińskich Benjamin Bilse był jednym z najwybitniejszych muzyków XIX wieku wywodzących się z Legnicy. Wykształcenie muzyczne zdobył m.in. u wybitnego śląskiego kompozytora Adolfa Hessego. W latach 40. XIX wieku został kapelmistrzem miejskim Legnicy. Największą sławę przyniosło mu stworzenie profesjonalnego zespołu muzycznego — Bilse’sche Kapelle (Kapela Bilsego), która koncertowała po całej Europie. Zespół Bilsego był jedną z najlepszych orkiestr lekkiej muzyki symfonicznej drugiej połowy XIX wieku. Słynął z wysokiej dyscypliny, zamkniętego repertuaru i znakomitych aranżacji muzyki tanecznej, salonowej i symfonicznej. W roku 1882 grupa muzyków opuściła jego zespół i założyła Berliner Philharmoniker — jedną z najsłynniejszych orkiestr świata. Dzięki temu Bilse uznawany jest za ich bezpośredniego poprzednika i inspiratora. Rozsławił Legnicę na mapie muzycznej Europy — w XIX wieku miasto kojarzono z jego nazwiskiem, a jego koncerty były prestiżowymi wydarzeniami, przyciągającymi publiczność z całego regionu. B.Bilse pozostawał w bliskich kontaktach z Johannem Straussem (synem), który nawet gościnnie dyrygował orkiestrą legnicką. Był przyjacielem Stanisława Moniuszko.

Einleitung

Tarninów ist ein Stadtteil, dessen Geschichte sich in den Adressen und Häusern seiner Bewohner widerspiegelt. Diese Karte führt Sie zu den Orten und Gebäuden, in denen bedeutende Persönlichkeiten Legnicas lebten – Unternehmer, Gestalter des kulturellen, wissenschaftlichen und gesellschaftlichen Lebens der Stadt. Auf dem markierten Weg entdecken Sie Tarninów als Ort des Alltags für Menschen, die Legnicas Identität mitgeprägt und bleibende Spuren hinterlassen haben.

1. Restauracja TIVOLI

Eröffnet im Jahr 1957 als erstes privates Restaurant in Niederschlesien.

2. Sklep Zoologiczny Fauna-Flora

Eines der drei ältesten Tiergeschäfte Polens. Eröffnet 1959 und noch immer im Besitz derselben Familie.

3. Muzeum Dolnośląskie

Das Museum entstand aus der Idee des Geschichts- und Antikenvereins und Richard Hahns. 1911 erhielt es den Namen Niederschlesisches Museum. Am 17. Dezember 1911 bezog es seinen neuen Standort in der Wallstraße 13 (Muzealnastraße) in der Villa Röhricht. Nach dem Ersten Weltkrieg leitete Arnold zum Winkel, ein renommierter Forscher der Geschichte Legnicas, das Museum.

1945, nach dem Einmarsch der Roten Armee in Legnica, brannte das Museumsgebäude samt Lagerhallen und Ausrüstung vollständig nieder, und die Sammlungen wurden zerstört, beschädigt oder geplündert.

4. Auguste Victoria Schule – Kuria Biskupia

Das Gebäude wurde 1909 errichtet und beherbergte die Auguste-Victoria-Mädchenschule. Im Rekordjahr 1920 besuchten 726 Schülerinnen die Schule, verteilt auf 26 Klassen. Nach dem Zweiten Weltkrieg diente das Gebäude als Offizierswohnheim der Sowjetarmee. Nach dem Abzug der Sowjetarmee aus Legnica wurde es der katholischen Kirche übergeben. Heute beherbergt das Gebäude die Bischöfliche Kurie von Legnica und das Priesterseminar, das am 17. November 1993 eröffnet wurde.

5. Arnold zum Winkel
(06.08.1858 – 30.09.1935) 

Stadthistoriker, wissenschaftlicher Redakteur, Forscher der Geschichte Liegnitz’ Arnold zum Winkel gehörte zu den führenden Liegnitzer Historikern an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert. Er war Mitherausgeber der wichtigsten lokalen wissenschaftlichen Zeitschrift, der „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz“. Als Redakteur war er verantwortlich für die Auswahl der Beiträge, die Bearbeitung historischer Quellen, die wissenschaftliche Redaktion sowie für eigene fachliche Kommentare zu den veröffentlichten Materialien.
Er war ein aktives Mitglied des Geschichts- und Altertums-Vereins für Liegnitz und das Fürstentum Liegnitz und wirkte maßgeblich am Aufbau eines lokalen historischen Forschungsumfeldes mit, dem Lehrer, Beamte, Archivare und Sammler angehörten. Er beteiligte sich an der Ordnung und Beschreibung der städtischen Archivalien sowie an der Inventarisierung der Denkmäler.
Arnold zum Winkel spielte eine bedeutende Rolle bei der Entwicklung der professionellen Regionalhistoriographie und prägte nachhaltig die Art und Weise, wie die Geschichte der Stadt und des Fürstentums Liegnitz dargestellt wurde. Er hinterließ zahlreiche wissenschaftliche Aufsätze, die vor allem in den „Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins zu Liegnitz“ veröffentlicht wurden, publizierte jedoch auch regelmäßig in der Tagespresse. Das Hauptwerk seines Lebens ist die zweibändige Stadtgeschichte vom ausgehenden 18. Jahrhundert bis in die frühen 1920er Jahre mit dem Titel „Die Stadt Liegnitz seit der Einführung der Städteordnung im Jahre 1809“ (Band 1 – 1913, Band 2 – 1922).
Als interessante biographische Randnotiz ist zu erwähnen, dass sein Großvater mütterlicherseits Carl Bertelsmann war, der Gründer des bis heute bestehenden Verlagshauses Bertelsmann, das unter anderem rund 75 % der Anteile an der RTL Group sowie den weltweit größten Buchverlag Penguin Random House vollständig kontrolliert.

6. Artur Pucher

Liegnitzer Industrieller, Miteigentümer des Familienunternehmens für Gemüseverarbeitung Otto Pucher & Co. Artur Pucher war der Sohn des Liegnitzer Unternehmers Otto Pucher, des Gründers eines der bekanntesten vorkriegszeitlichen Gemüseverarbeitungsbetriebe, der sich auf die Herstellung von eingelegten Gurken und Sauerkraut spezialisierte. Nach dem Tod seines Vaters übernahm er die Leitung des Unternehmens und wandelte den Betrieb in den 1920er Jahren gemeinsam mit seinen Brüdern Otto und Herbert in eine moderne Aktiengesellschaft (A.G.) um. Unter seiner Führung entwickelte das Unternehmen seine Infrastruktur, Technologien und Produktionskapazitäten erheblich weiter. Darüber hinaus investierte Artur Pucher in andere Industriezweige – unter anderem war er Gesellschafter eines Unternehmens zur Herstellung von Automobilkühlern –, was von den breiten unternehmerischen Kompetenzen und der wirtschaftlichen Basis der Familie zeugt. Während seiner Tätigkeit wurde der Betrieb der Familie Pucher zu einem der bekanntesten Lebensmittelunternehmen in Niederschlesien. Dank eigener Gemüseplantagen machte sich das Unternehmen unabhängig von externen Lieferanten, was für die damalige Zeit als innovativ galt. Die Produkte waren im gesamten Deutschen Reich bekannt, und ihre Qualität wurde ausdrücklich als „Liegnitzer“ Qualität beworben.
Im lokalen kollektiven Gedächtnis gelten die Puchers als eine der Familien, die zur Entstehung der „Stadtmarke“ beitrugen – Liegnitz war seit dem 19. Jahrhundert für Gurken und Gemüseverarbeitung weithin bekannt.
Nach dem Zweiten Weltkrieg gründeten Polen im Jahr 1945 auf dem Gelände der ehemaligen deutschen Fabriken eigene Obst- und Gemüseverarbeitungsbetriebe, die die Tradition der Gemüseverarbeitung in Liegnitz über mehrere Jahrzehnte hinweg fortsetzten.

7. Johannes (Johann) Seiler
(1859 – 1907)

Liegnitzer Industrieller, Gesellschafter der väterlichen Klavierfabrik Johannes Seiler war der Sohn von Eduard Seiler, dem Gründer der renommierten Liegnitzer Klavierfabrik Eduard Seiler, Pianofortefabrik Liegnitz, einer der größten und angesehensten Instrumentenmanufakturen im Deutschen Kaiserreich und später auch in der Zwischenkriegszeit.
Im Unternehmen bekleidete er die Funktion des technischen Direktors sowie eines Mitgeschäftsführers. Er war verantwortlich für die Weiterentwicklung der Instrumentenkonstruktionen, die Überwachung der Montageprozesse, die Standardisierung der Produktion sowie die Einführung technologischer Verbesserungen. Unter seiner Leitung behauptete das Werk ein hohes Qualitätsniveau, wodurch die Seiler-Instrumente auf Ausstellungen ausgezeichnet wurden und im musikalischen Fachkreis große Anerkennung fanden. Während der Tätigkeit von Johannes Seiler beschäftigte die Fabrik mehrere Dutzend hochqualifizierter Fachkräfte und stellte Klaviere her, die weltweit exportiert wurden.
Die Tätigkeit der Fabrik wirkte sich zudem auf die Entwicklung des handwerklichen und technischen Gewerbes aus: Das Unternehmen bildete lokale Tischler, Glaser, Lackierer und Klavierstimmer aus. Der Betrieb Seiler gehörte in seiner Branche zu den größten Arbeitgebern der Stadt.

8. Franz Seiler

Liegnitzer Industrieller, Gründer der Mangel- und Maschinenfabrik Seilers Maschinenfabrik Franz Seiler war der Bruder von Eduard Seiler, dem Gründer der Liegnitzer Klavierfabrik. Im Unterschied zu seinem Bruder wählte er einen anderen Industriezweig und spezialisierte sich auf die Herstellung von Wäschereimaschinen und industriellen Mangeln. Im Jahr 1850 gründete er in Liegnitz seinen eigenen Betrieb, die Seilers Maschinenfabrik, eines der ersten Unternehmen der Region, das Maschinen für den Hausgebrauch und den industriellen Einsatz produzierte. Die Fabrik Seilers erlangte rasch einen ausgezeichneten Ruf, und ihre Mangeln – sowohl für den häuslichen Gebrauch als auch großformatige Industrieanlagen – wurden in Preußen, Österreich, Böhmen und Schlesien vertrieben. Dank moderner konstruktiver Lösungen bestand der Betrieb über viele Jahrzehnte, und die Marke blieb bis in die Zwischenkriegszeit hinein bekannt. Die Seilersche Fabrik zählte zu den bedeutendsten Liegnitzer Manufakturen der Mitte des 19. Jahrhunderts. Die hergestellten Maschinen gehörten zu den modernsten in Schlesien und setzten neue Standards in industriellen Wäschereien sowie in großen landwirtschaftlichen Betrieben. In den 1930er Jahren bewarben Nachkommen der Familie Seiler das Unternehmen als „die größte Mangel­fabrik Deutschlands“.
Auf dem Gelände befindet sich zudem ein Gedenkstein für den Musiker und Komponisten Wilhelm Tschirch.

9. Kurt Pappe

Kaufmann, Industrieller, Miteigentümer des familiengeführten Handels- und Industrieunternehmens Pappe & Co. Kurt Pappe war der Sohn von Moritz Pappe, dem Gründer und Inhaber eines der bekanntesten Spielwarenunternehmen im vorkriegszeitlichen Liegnitz. Die Familie Pappe spezialisierte sich auf die Herstellung von Blechspielzeug, mechanischen Spielwaren sowie metallenen Figuren und Zubehörteilen, die auf die Märkte Deutschlands, Österreichs und weiterer Länder Mitteleuropas geliefert wurden. Kurt Pappe wuchs in der väterlichen Fabrik auf und war bereits seit seiner Jugend in die Produktion sowie in die Entwicklung neuer Modelle eingebunden. In den 1930er Jahren war er bereits vollwertiger Miteigentümer des Unternehmens. Nach dem Tod seines Vaters leitete Kurt Pappe das Unternehmen faktisch selbstständig weiter und bewahrte dessen hohes Qualitätsniveau sowie seinen Status als einer der führenden Spielwarenbetriebe in Schlesien. Die Familie Pappe gehörte zur gehobenen Liegnitzer Mittelschicht und war sowohl wirtschaftlich als auch gesellschaftlich aktiv.

10. Dorith Plug

Sie war die herausragendste Schauspielerin, die in der Zwischenkriegszeit und während des Zweiten Weltkriegs auf der Legnica-Bühne aufgetreten ist. Anlässlich des 100-jährigen Jubiläums der Legnica-Bühne (1942) spielte sie die Rollen der Gräfin Eberhagd in „Gryselda“, des Marschalls von Luxbourg in der Operette „Die Dubarr“, der Martha in „Faust“ und des Doktors F. Rettberg in „Ewige Bande“.

11. Friedrich Wilhelm Schlottmann

Liegnitzer Industrieller, Miteigentümer und Vorstandsmitglied der Textilfirma Schlottmann & Co. A.G. Friedrich W. Schlottmann war einer der maßgeblichen Vertreter der Familie Schlottmann, Eigentümer der bekannten Liegnitzer Textilfirma Schlottmann & Co. A.G., die etwa in den Jahren 1910–1930 tätig war. Das Unternehmen spezialisierte sich auf die Herstellung von Strickwaren und Wollprodukten und gehörte zu den größeren Industriebetrieben in Liegnitz. Als Vorstandsmitglied war er verantwortlich für die Entwicklung der Produktionstechnologien, die Organisation des Unternehmens, die Struktur der Beschäftigung sowie für die Handelskooperationen. In archivalischen und wirtschaftlichen Quellen erscheint sein Name unter den strategischen Entscheidungen der Gesellschaft. Während der Hyperinflation der 1920er Jahre gab die Firma Schlottmann & Co. A.G. sogenanntes Notgeld aus – Zahlungsmittel für Mitarbeiter und lokale Vertragspartner –, was sowohl die wirtschaftliche Stabilität des Unternehmens als auch seine große Bedeutung für die Stadtwirtschaft belegt. Das Unternehmen unterhielt Vertretungen in Hamburg, Bremen, München, London, Glasgow, Paris, New York, Stockholm, Kopenhagen, Oslo sowie sogar in Buenos Aires, Konstantinopel und Alexandria. Die Fabrik zählte zu den wichtigen Arbeitgebern der Region und trug durch die Ausgabe von Ersatzgeld wesentlich zur Aufrechterhaltung der wirtschaftlichen Liquidität der Stadt während der Krisenjahre der 1920er bei. Der Betrieb Schlottmann wird in der denkmalpflegerischen Dokumentation als Teil des industriellen Erbes der Stadt geführt.

12. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Das 1936/37 erbaute Gebäude diente als Hauptquartier der 18. Infanteriedivision und trug den Namen „Haus der Wehrmacht“. Nach dem Krieg errichteten die Sowjets in den sogenannten Wiedergewonnenen Gebieten die Nordgruppe der Sowjetischen Streitkräfte. Legnica wurde deren Hauptquartier. Das Gebäude beherbergte dieses Hauptquartier – eine der wichtigsten Einrichtungen in Polen während des Kalten Krieges. Heute ist dort die Sozialversicherungsanstalt Legnica untergebracht.

13a. Artur Gubisch
(29.03.1878 – 19.01.1941)

Industrieller, Eigentümer des Gubisch-Betriebs und der Gubisch-Villa; Vertreter einer bedeutenden Liegnitzer Familie Artur Gubisch entstammte einer wohlhabenden und einflussreichen Liegnitzer Familie von Kaufleuten und Unternehmern. Er war Eigentümer einer repräsentativen Villa in der heutigen Poselska-Straße 24, einem der charakteristischsten Beispiele bürgerlicher Architektur in Liegnitz. Die Familie Gubisch war im Handel sowie in dienstleistenden und produzierenden Tätigkeiten aktiv. Artur Gubisch gehörte zu jener Generation, die eine umfassende Modernisierung des Familienvermögens und der damit verbundenen wirtschaftlichen Infrastruktur durchführte. In den 1920er und 1930er Jahren zählte er zur lokalen wirtschaftlichen Elite der Stadt und nahm aktiv am Wirtschaftsleben sowie an kaufmännischen und gesellschaftlichen Organisationen teil. Er war stellvertretender Vorsitzender der Verwaltungskommission der Ausstellung GUGALI, dem größten Ereignis zur Förderung und Präsentation der Stadt.

13b. Werner Elsner
(20.04.1899 – 19 .07.1977)

Jurist, Politiker, Oberbürgermeister von Liegnitz (1935–1943), Stadthistoriker Werner Elsner war ein deutscher Jurist (Dr. jur.) und kommunaler Verwaltungsbeamter. Im Jahr 1935 übernahm er das Amt des Oberbürgermeisters von Liegnitz, das er bis 1943 ausübte. Er leitete die Stadt in einer Phase dynamischer infrastruktureller Umgestaltungen, zugleich jedoch in einer Zeit der zunehmenden nationalsozialistischen Politik. Er wirkte positiv auf die Konsolidierung der städtischen Finanzen ein. In den Jahren 1926–1928 war er Generaldirektor der Deutschen Gartenbau- und Schlesischen Handwerksausstellung GUGALI. Nach dem Zweiten Weltkrieg setzte er seine Verwaltungslaufbahn fort: Ab 1948 war er Bürgermeister in Gießen, anschließend wurde er Richter am Bundesverwaltungsgericht in Berlin. Nach dem Ende seiner öffentlichen Tätigkeit widmete er sich der historischen Forschung, insbesondere der Geschichte von Liegnitz/Legnica. Er war Mitgestalter des Milieus ehemaliger Stadtbewohner und wurde zu einem der wichtigsten Popularisatoren ihrer Geschichte. 1970 war er Mitbegründer und erster Vorsitzender der Historische Gesellschaft Liegnitz, einer Forschungsorganisation, die der Geschichte der Stadt gewidmet ist. Werner Elsner war Autor und Herausgeber von drei grundlegenden Bänden zur Stadtgeschichte, veröffentlicht unter dem Titel Liegnitzer Stadtgeschichte.

14. Karl Selle

Der Eigentümer dieser Villa war der Direktor der Schlesischen Handelsbank AG. Sie beherbergte das Fotostudio von Jutta Selle.

15. Generał Wiktor Dubinin
(25.06.1923 – 22.11.1992)

Sowjetischer Militär, Marschall der UdSSR, Oberbefehlshaber der Nördlichen Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte in Liegnitz (1976–1980)
Wiktor Dubinin war einer der ranghöchsten sowjetischen Offiziere, die mit Liegnitz verbunden waren. Seine militärische Laufbahn begann er 1941 in der Roten Armee, wo er an den Fronten des Zweiten Weltkriegs kämpfte. Nach dem Krieg stieg er rasch in den Strukturen der mechanisierten und gepanzerten Truppen auf. In den Jahren 1976–1980 bekleidete er das Amt des Oberbefehlshabers der Nördliche Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte mit Hauptquartier in Liegnitz, das damals als „Klein-Moskau“ bekannt war. Es handelte sich um einen der wichtigsten Garnisonen der Sowjetarmee in Europa. Nach dem Ende seines Dienstes in Polen übernahm er die Führung mehrerer Landstreitkräfte-Militärbezirke. Im Jahr 1990 erhielt er den höchsten militärischen Rang der Sowjetunion – den Titel Marschall der Sowjetunion.

16. Friedrich A. Teichert
( ? – 15.12.1939)

Liegnitzer Industrieller, Eigentümer der Ziegel- und Baukeramikfabrik Teichert & Sohn Friedrich A. Teichert gehörte zu den bedeutendsten Industriellen Liegnitz’ an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert. Friedrich Alfred Teichert war der Sohn von Friedrich Teichert, dem Gründer einer der bekanntesten Liegnitzer Fabriken – Teichert & Sohn, einer Eisengießerei und Maschinenfabrik, die seit 1845 bestand. Zu Beginn des 20. Jahrhunderts trat er in den Vorstand des Unternehmens ein und übernahm nach dem Tod seines Vaters die Leitung des Werkes. Seine Tätigkeit fiel in die Phase der dynamischen Entwicklung des Maschinenbaus in Schlesien. Im Jahr 1878 trat Wilhelm Gubisch als Teilhaber in das Unternehmen ein; die Fabrik firmierte fortan unter dem Namen Teichert & Gubisch und spezialisierte sich auf die Herstellung von Holzbearbeitungsmaschinen. Im Jahr 1900 trennten sich die Partner. Am 7. April 1900 nahm Friedrich Teichert seinen Sohn, den Ingenieur Friedrich Alfred Teichert, in die Gesellschaft auf; das Unternehmen firmierte erneut als Teichert & Sohn. Unter seiner Leitung modernisierte die Fabrik ihren Maschinenpark, führte neue Serien von Holzbearbeitungsmaschinen ein und stärkte zugleich die Gießereiproduktion.

17. Martin Müller

Liegnitzer Konditormeister, Hersteller der berühmten „Liegnitzer Bombe“, deren Schöpfer vermutlich sein Vater Eduard Müller war Martin Müller war ein Liegnitzer Konditormeister, der durch die Herstellung eines besonderen regionalen Erzeugnisses bekannt wurde, der sogenannten Liegnitzer Bombe (in Polen als „Legnicka Bomba“ bekannt). Er war Inhaber einer in Liegnitz tätigen Konditorei an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert, deren Erzeugnisse in der gesamten Provinz Schlesien hohes Ansehen genossen.
Die von ihm hergestellte „Bombe“ war ein luxuriöser Weihnachtskuchen auf der Basis von Trockenfrüchten, Honig, Fruchtmassen und würzigen Gewürzen, gebacken in einer charakteristischen runden Form. Martin Müller verfeinerte die überlieferte Rezeptur und verlieh ihr ihre endgültige, weithin bekannte Geschmacksprägung. Sein Name wurde dadurch zum Synonym für höchste Konditoreiqualität in Liegnitz. Entgegen einer verbreiteten Legendenbildung wurde das Rezept niemals rechtlich geschützt.

18. Theodor Körner
(1791–1813)

Deutscher Dichter und Dramatiker, Freiwilliger im Lützowschen Freikorps, Symbol des patriotischen Romantismus. Warum wurde ein Haus in Liegnitz nach ihm benannt? In der Zeit, in der die Villen des Liegnitzer Stadtteils Tarninów (ca. 1895–1914) entstanden, war es üblich, Wohnhäuser nach bedeutenden Persönlichkeiten der deutschen Literatur und Kultur zu benennen. Aus diesem Grund erhielt das Haus in der damaligen Viktoriastraße 11 (heute Wyspiańskiego 11) den Namen „Körnerhaus“, zu Ehren von Theodor Körner, einem der populärsten Dichter der deutschen Romantik. Zwischen Theodor Körner und Liegnitz bestand keinerlei familiäre, berufliche oder biografische Verbindung. Die Namensgebung hatte ausschließlich symbolischen und repräsentativen Charakter. Theodor Körner war Verfasser von Dramen, patriotischen Gedichten und Liedern, die von Soldaten gesungen wurden. Berühmt wurde er als Dichter der Befreiungskriege gegen Napoleon. Im Jahr 1813 trat er freiwillig den Lützower Jäger bei. Er fiel im selben Jahr in der Nähe von Gadebusch im Alter von nur 21 Jahren. Postum wurde er zu einem Symbol des jugendlichen Patriotismus und zu einer zentralen Figur des nationalen Kultes in Preußen. Zu seinen bekanntesten Werken zählen das Drama „Zriny“, das Trauerspiel „Hedwig“ sowie der postum erschienene Gedichtband „Leier und Schwert“, der im 19. Jahrhundert außerordentliche Popularität erlangte. Darüber hinaus verfasste er zahlreiche Kriegslieder, von denen viele nach 1813 von preußischen Truppeneinheiten gesungen wurden.

19. Rogatki

Das einzige erhaltene städtische Mauttor (von den einst fünf in der Stadt), erbaut im Jahr 1860.

20. Julius Rother
(1844 – 03.09.1901)

Industrieller, Gründer einer der ältesten Liegnitzer Ziegeleien Gottfried Bienwald war ein Unternehmer, der sich dauerhaft in die Geschichte der Liegnitzer Bauindustrie eingeschrieben hat. Im Jahr 1865 gründete er in Liegnitz eine Ziegelei, die zu den ersten großen Produktionsstätten für Baumaterialien in der Stadt zählte. Er gilt als Pionier der standardisierten Ziegelproduktion in Liegnitz – sein Betrieb setzte effizientere Brenn- und Sortiertechniken ein als die zuvor verbreiteten kleineren Feld- und Hausöfen.
Die Ziegelei erlangte rasch regionale Bedeutung und belieferte zahlreiche Baustellen in Liegnitz sowie im Kreis Liegnitz. Nach dem Tod Bienwalds wurde der Betrieb von seinem Schwiegersohn Julius Rother übernommen, der das Unternehmen weiterentwickelte und es in die bekannte Rotherische Kunstziegelei umwandelte.

21. Gottfried Bienwald
(ok. 1820 – 1878)

Industrieller, Gründer einer der ältesten Liegnitzer Ziegeleien
Gottfried Bienwald war ein Unternehmer, der sich dauerhaft in die Geschichte der Liegnitzer Bauindustrie eingeschrieben hat. Im Jahr 1865 gründete er in Liegnitz eine Ziegelei, die zu den ersten großen Produktionsstätten für Baumaterialien in der Stadt zählte. Er gilt als Pionier der standardisierten Ziegelproduktion in Liegnitz – sein Betrieb setzte effizientere Brenn- und Sortiertechniken ein als die zuvor verbreiteten kleineren Feld- und Hausöfen.
Die Ziegelei erlangte rasch regionale Bedeutung und belieferte zahlreiche Baustellen in Liegnitz sowie im Kreis Liegnitz. Nach dem Tod Bienwalds wurde der Betrieb von seinem Schwiegersohn Julius Rother übernommen, der das Unternehmen weiterentwickelte und es in die bekannte Rotherische Kunstziegelei umwandelte.

22. Richard Hahn
(19.03.1854 – 11.08.1934)

Regionalhistoriker, Forscher der Geschichte Liegnitz’, Mitherausgeber der Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz Richard Hahn gehörte zu den aktivsten und einflussreichsten Historikern Liegnitz’ an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert. Er war Mitbegründer des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz (gemeinsam mit Arnold zum Winkel und Heinrich Krumbhaar). Er bekleidete das Amt des Chefredakteurs der wissenschaftlichen Zeitschrift Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz, dem Publikationsorgan der Liegnitzer Historischen Gesellschaft. Richard Hahn zählt zu den verdientesten Persönlichkeiten der Stadt. Seinem Einsatz ist der Erhalt der Fassade des Bürgerhauses Zum Wachtelkörbchen („Pod Przepiórczym Koszem“) zu verdanken. Er war Initiator der Errichtung zahlreicher Denkmäler im Stadtgebiet. Seine bedeutendste Leistung für das kulturelle Erbe Liegnitz’ war die Gründung des Niederschlesisches Museum, dessen Gebäude und Sammlungen jedoch später vollständig durch die Sowjetarmee zerstört wurden. Zu Hahns letzten großen Verdiensten gehörte die Beschaffung der finanziellen Mittel für den sogenannten Rufferpark (heute der westliche Teil des Goldberger Waldes). Der Park wurde daraufhin geordnet, neu bepflanzt und landschaftlich gestaltet. Noch zu Lebzeiten Richard Hahns wurde die Hauptallee dieses Parkteils nach ihm benannt..

23. Heinrich Krumbhaar
(12.09.1867 – 11.05.1939)

Drucker, Verleger der Liegnitzer Tageszeitung Liegnitzer Tageblatt, gesellschaftlicher Aktivist Im Jahr 1890 trat er in das Unternehmen seines Vaters Hermann ein. Nach dessen Tod leitete er den Betrieb gemeinsam mit seinem Bruder Kurt. Das Unternehmen beschäftigte rund 300 Mitarbeiter und gab das Liegnitzer Tageblatt in einer Auflage von etwa 40.000 Exemplaren heraus. Nach dem Tod seines Bruders führte Heinrich das Unternehmen allein weiter. Darüber hinaus engagierte er sich intensiv im kommunalen Leben. In den Jahren 1900–1923 war er Stadtverordneter in Liegnitz. Gemeinsam mit Arnold zum Winkel und Richard Hahn war er Mitbegründer des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz, einer Institution, die das geistige und kulturelle Leben der Stadt nachhaltig prägte.

24. Erich von Manstein
(24.11.1887 – 09.06.1973)

Generalfeldmarschall der Wehrmacht, eine der zentralen und zugleich umstrittensten Persönlichkeiten der deutschen Militärgeschichte des 20. Jahrhunderts Erich von Manstein gehörte zu den ranghöchsten militärischen Befehlshabern Deutschlands im Zweiten Weltkrieg. Bekannt wurde er als Mitverfasser des Angriffsplans durch die Ardennen im Jahr 1940. Später kommandierte er die Heeresgruppe „Süd“ an der Ostfront. Ihm unterstellte Verbände waren an Operationen im Raum Leningrad, bei Charkow sowie auf der Krim beteiligt. Manstein hielt sich zeitweise in Liegnitz auf und wohnte in einem Mietshaus in der heutigen Okrzei-Straße 10, als er Stabsfunktionen in Schlesien ausübte. Die Stadt war damals ein bedeutendes Garnisons- und Stabszentrum der Wehrmacht. Nach dem Krieg wurde er von einem britischen Militärtribunal vor Gericht gestellt und 1949 zu 18 Jahren Haft verurteilt, unter anderem wegen Deportationen der Zivilbevölkerung und Mitverantwortung für Kriegsverbrechen der ihm unterstellten Einheiten. Aus gesundheitlichen Gründen wurde er 1953 vorzeitig entlassen. Er war Autor der vielbeachteten Memoiren Verlorene Siege („Zwycięstwa stracone“), die erheblichen Einfluss auf die Nachkriegsdebatte und die öffentliche Wahrnehmung der Wehrmacht ausübten.

25. Benjamin Bilse
(17.08.1816 – 13.07.1902)

Dirigent, Komponist, Gründer der berühmten „Bilse’schen Kapelle“, Wegbereiter der Berliner Philharmoniker Benjamin Bilse gehörte zu den herausragendsten Musikern des 19. Jahrhunderts mit Herkunft aus Liegnitz. Seine musikalische Ausbildung erhielt er unter anderem bei dem bedeutenden schlesischen Komponisten Adolf Hesse. In den 1840er Jahren wurde er zum städtischen Kapellmeister von Liegnitz berufen. Seinen größten Ruhm erlangte er durch die Gründung eines professionellen Ensembles, der Bilse’schen Kapelle, die mit großem Erfolg in ganz Europa konzertierte. Das Ensemble zählte zu den besten Orchestern der leichten symphonischen Musik der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts und war bekannt für seine strenge Disziplin, ein geschlossenes Repertoire sowie für hervorragende Bearbeitungen von Tanz-, Salon- und symphonischer Musik. Im Jahr 1882 verließ eine Gruppe von Musikern das Orchester Bilse und gründete die Berliner Philharmoniker, eine der berühmtesten Orchester der Welt. Aus diesem Grund gilt Benjamin Bilse als unmittelbarer Vorgänger und geistiger Inspirator dieses Ensembles. Bilse trug maßgeblich dazu bei, Liegnitz auf der musikalischen Landkarte Europas bekannt zu machen. Im 19. Jahrhundert wurde die Stadt eng mit seinem Namen verbunden, und seine Konzerte galten als prestigeträchtige Ereignisse, die Publikum aus der gesamten Region anzogen.
Benjamin Bilse stand zudem in engem künstlerischem Kontakt mit Johann Strauss II, der zeitweise sogar als Gastdirigent mit dem Liegnitzer Orchester auftrat. Er war ein Freund von Stanisław Moniuszko.

Introduction

Tarninów is a district where the history of Legnica is written in the addresses and homes of its residents. This map guides you through the places and buildings where distinguished Legnica residents lived – entrepreneurs, creators of the city’s culture, science, and social life. Walking the designated route, you’ll discover Tarninów as a space of everyday life for people who helped shape Legnica’s identity and left a lasting mark.

1. Restauracja TIVOLI

Opened in 1957 as the first private restaurant in Lower Silesia.

2. Sklep Zoologiczny Fauna-Flora

One of the three oldest pet stores in Poland. Opened in 1959 and still owned by the same family.

3. Muzeum Dolnośląskie

The museum was conceived by the Society of History and Antiquities and Richard Hahn. In 1911, the name was adopted as the Lower Silesian Museum (Niederschlesische Museum). On December 17, 1911, its new location opened at Wallstraße 13 (Muzealna Street) in the Röhricht villa. After World War I, the museum’s director was Arnold zum Winkel, a renowned researcher of the history of Legnica. In 1945, after the Red Army entered Legnica, the museum building, along with its warehouses and equipment, burned down completely, and its collections were completely destroyed, vandalized, or looted.

4. Auguste Victoria Schule – Kuria Biskupia

The building was erected in 1909 and housed the Auguste Victoria School for Girls. In 1920, the school’s record-breaking year, with attendance reaching 726, was attended by 26 classes. After World War II, the building housed the Soviet Army Officers’ House. After the Soviet Army left Legnica, it was handed over to the Catholic Church. Currently, the building houses the Legnica Episcopal Curia and the Higher Seminary, which opened on November 17, 1993.

5. Arnold zum Winkel
(06.08.1858 – 30.09.1935) 

City historian, academic editor, researcher of the history of Legnica
Arnold zum Winkel was one of the leading historians of Legnica at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. He served as co-editor of the most important local scholarly journal, “Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz”.
As an editor, he was responsible for the selection of articles, the scholarly processing of sources, academic editing, and for providing his own expert commentary on historical materials. He was an active member of the Historical and Antiquarian Society of Legnica and the Principality of Legnica, helping to shape a local community of researchers that included teachers, civil servants, archivists, and collectors. He participated in the organisation and description of historical municipal archives and in the inventorying of monuments.
Arnold zum Winkel played an important role in the development of professional regional historiography, significantly influencing the manner in which the history of the city and the Principality of Legnica was presented.
He authored numerous scholarly articles, primarily published in the “Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins zu Liegnitz”, and also contributed regularly to the press. The major work of his life is a two-volume history of the city from the late eighteenth century to the early 1920s, entitled
“Die Stadt Liegnitz seit der Einführung der Städteordnung im Jahre 1809” (Volume 1 – 1913, Volume 2 – 1922). As an interesting biographical note, it should be mentioned that his maternal grandfather was Carl Bertelsmann, the founder of the publishing house that still operates today and which owns, among other assets, approximately 75% of RTL Group as well.

6. Artur Pucher

Legnica industrialist, co-owner of the family vegetable processing company Otto Pucher & Co. Artur Pucher was the son of the Legnica entrepreneur Otto Pucher, the founder of one of the most renowned pre-war vegetable processing companies, specialising in the production of pickled cucumbers and sauerkraut. After his father’s death, he assumed the management of the enterprise and, in the 1920s, together with his brothers Otto and Herbert, transformed the company into a modern joint-stock company (A.G.).
Under his leadership, the firm expanded its infrastructure, technologies, and production capacity. Artur Pucher also invested in other branches of industry; among other ventures, he was a shareholder in a company manufacturing automobile radiators, which attests to the broad managerial expertise and strong economic foundation of the family. During his tenure, the Pucher company became one of the most recognisable food-processing enterprises in Lower Silesia. Thanks to its own vegetable plantations, the family business became independent of external suppliers, an approach considered innovative at the time. The products were known throughout Germany, and their quality was promoted as distinctly “from Legnica.” In local collective memory, the Pucher family is associated with the creation of the city’s “brand” — from the nineteenth century onwards, Legnica was widely known for cucumbers and vegetable processing. After the Second World War, in 1945, Polish authorities established new fruit and vegetable processing plants on the sites of the former German factories, continuing the tradition of vegetable processing in Legnica for many subsequent decades.

7. Johannes (Johann) Seiler
(1859 – 1907)

Legnica industrialist, shareholder in his father’s piano factory Johannes Seiler was the son of Eduard Seiler, the founder of the renowned Legnica piano factory Eduard Seiler, Pianofortefabrik Liegnitz, one of the largest and most highly regarded instrument manufacturers in the German Empire and later during the interwar period. Within the company, he served as technical director and co-managing partner, being responsible for the development of instrument designs, supervision of assembly processes, production standardisation, and the introduction of technological improvements. Under his leadership, the factory maintained a high level of quality, thanks to which Seiler instruments received awards at exhibitions and were widely appreciated within musical circles. During Johannes Seiler’s tenure, the factory employed several dozen highly skilled specialists and produced pianos that were exported worldwide. The factory’s operations also contributed to the development of local craftsmanship and technical trades: it trained carpenters, glaziers, varnishers, and piano tuners from the region. In its sector, the Seiler works ranked among the largest employers in the city..

8. Franz Seiler

Legnica industrialist, founder of the mangle factory Seilers Maschinenfabrik Franz Seiler was the brother of Eduard Seiler, the founder of the Legnica piano factory. Unlike his brother, he chose a different branch of industry, specialising in the manufacture of laundry equipment and industrial mangles. In 1850, he established his own enterprise in Legnica, the Seilers Maschinenfabrik, one of the first companies in the region to produce machines for both household and industrial use. Seiler’s factory quickly gained a strong reputation, and its mangles — both domestic models and large-scale industrial machines — were sold throughout Prussia, Austria, Bohemia, and Silesia. Owing to modern engineering solutions, the enterprise survived for many decades, and the brand remained well known until the interwar period. The Seiler factory was among the most important manufacturing establishments in Legnica in the mid-nineteenth century. Its machines ranked among the most advanced in Silesia, introducing new standards in industrial laundries and large agricultural estates. In the 1930s, Seiler’s descendants advertised the company as “the largest mangle factory in Germany.” A commemorative stone dedicated to the musician and composer Wilhelm Tschirch is also located on the premises.

9. Kurt Pappe

Merchant, industrialist, co-owner of the family trading and manufacturing company Pappe & Co. Kurt Pappe was the son of Moritz Pappe, the founder and owner of one of the most well-known toy manufacturing companies in pre-war Legnica. The Pappe family specialised in the production of tin toys, mechanical toys, as well as metal figurines and accessories, which were sold on the markets of Germany, Austria, and other countries of Central Europe. Kurt Pappe grew up in his father’s factory and from an early age was involved in production processes and the design of new models. By the 1930s, he had become a fully fledged co-owner of the company. After his father’s death, Kurt Pappe effectively managed the firm, maintaining its high standards and its position as one of the leading toy manufacturers in Silesia. The Pappe family belonged to the upper middle class of Legnica and was active both economically and socially.

10. Dorith Plug

The most outstanding actress to have performed on the Legnica stage during the interwar period and World War II. During the 100th anniversary of the Legnica stage (in 1942), she played the roles of Countess Eberhagd in „Gryselda,” Marshal von Luxbourg in the operetta „Die Dubarr,” Martha in „Faust,” and Doctor F. Rettberg in „Eternal Bonds.”

11. Friedrich Wilhelm Schlottmann

Legnica industrialist, co-owner and board member of the textile company Schlottmann & Co. A.G. Friedrich W. Schlottmann was one of the key representatives of the Schlottmann family, owners of the well-known Legnica textile company Schlottmann & Co. A.G., which operated approximately between 1910 and 1930. The firm specialised in the production of knitted goods and woollen products and was among the larger industrial enterprises in Legnica. As a member of the board, he was responsible for the development of production technologies, organisational structures, employment systems, and commercial cooperation. His name appears in archival and economic records in connection with the company’s strategic decisions. During the hyperinflation of the 1920s, Schlottmann & Co. A.G. issued so-called Notgeld — emergency payment vouchers for employees and local contractors — which reflected both the company’s financial stability and its significant economic role within the city. The firm maintained representatives in Hamburg, Bremen, Munich, London, Glasgow, Paris, New York, Stockholm, Copenhagen, Oslo, and even in Buenos Aires, Constantinople, and Alexandria. The factory was one of the major employers in the region and played an important role in maintaining the city’s economic liquidity during the crisis years of the 1920s through the issuance of substitute currency. The Schlottmann works appear in heritage conservation records as part of the city’s industrial legacy.

12. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Built in 1936-37, the building was the headquarters of the 18th Infantry Division. It was named Haus der Wehrmacht. After the war, the Russians established the Northern Group of Soviet Forces in the so-called Recovered Territories. Legnica became its headquarters. This building housed its headquarters – one of the most important facilities in Poland during the Cold War. Currently, it houses the Social Insurance Institution in Legnica.

13a. Artur Gubisch
(29.03.1878 – 19.01.1941)

Industrialist, owner of the Gubisch works and villa; representative of a prominent Legnica family Artur Gubisch came from a wealthy and influential Legnica family of merchants and entrepreneurs. He was the owner of a representative villa located at today’s Poselska Street 24, one of the most distinctive examples of bourgeois architecture in Legnica.
The Gubisch family was engaged in trade as well as in service and manufacturing activities. Artur Gubisch belonged to the generation that carried out the modernisation of the family’s assets and the associated economic infrastructure. In the 1920s and 1930s, he was part of the city’s local economic elite, actively participating in commercial life and in merchants’ and social organisations. He served as deputy chairman of the management committee of the GUGALI exhibition, the largest event dedicated to promoting and showcasing the city.

13b. Werner Elsner
(20.04.1899 – 19 .07.1977)

Lawyer, politician, Lord Mayor of Legnica (1935–1943), city historian Werner Elsner was a German lawyer (Dr. jur.) and municipal official. In 1935, he assumed the office of Oberbürgermeister (Lord Mayor) of Legnica, a position he held until 1943. He governed the city during a period of dynamic infrastructural transformation, but also at a time of intensified Nazi policies. He had a positive impact on the stabilisation and organisation of the city’s finances. From 1926 to 1928, he served as general director of the German Horticultural and Silesian Crafts Exhibition GUGALI. After the Second World War, he continued his administrative career: from 1948 he served as mayor of Gießen, and later became a judge of the Federal Administrative Court in Berlin. Following the end of his public service, he devoted himself to historical research, particularly to the history of Liegnitz/Legnica. He helped shape the community of former residents of the city and became one of its most important popularisers. In 1970, he co-founded and became the first chairman of the Historische Gesellschaft Liegnitz, a research organisation dedicated to the city. Werner Elsner was the author and editor of three fundamental volumes on the city’s history, published under the title Liegnitzer Stadtgeschichte.

14. Karl Selle

The owner of this villa was the director of the Silesian Commercial Bank (Schlesische Handels-Bank AG). It housed Jutta Selle’s photography studio.

15. Generał Wiktor Dubinin
(25.06.1923 – 22.11.1992)

Soviet military officer, Marshal of the USSR, commander of the Northern Group of Soviet Forces in Legnica (1976–1980) Wiktor Dubinin was one of the highest-ranking Soviet officers associated with Legnica. He began his military career in the Red Army in 1941, fighting on the fronts of the Second World War. After the war, he advanced rapidly within the structures of mechanised and armoured forces. From 1976 to 1980, he served as commander of the Northern Group of Soviet Forces, with its headquarters in Legnica, then known as “Little Moscow.” This formation constituted one of the most important Soviet garrisons in Europe. After completing his service in Poland, he commanded several ground forces military districts. In 1990, he was awarded the highest military rank in the Soviet Armed Forces — Marshal of the Soviet Union.

16. Friedrich A. Teichert
( ? – 15.12.1939)

Legnica industrialist, owner of the tile and building ceramics factory Teichert & Sohn Friedrich A. Teichert was one of the most important industrialists of Legnica at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. Friedrich Alfred Teichert was the son of Friedrich Teichert, the founder of one of the city’s best-known factories — Teichert & Sohn, an iron foundry and machinery works operating since 1845. At the beginning of the twentieth century, he joined the company’s board and, following his father’s death, assumed management of the enterprise. His period of activity coincided with the dynamic expansion of the machinery industry in Silesia. In 1878, Wilhelm Gubisch became a partner in the firm, which then operated under the name Teichert & Gubisch, specialising in the manufacture of woodworking machinery. In 1900, the partners separated. On 7 April 1900, Friedrich Teichert admitted his son, engineer Friedrich Alfred Teichert, to the partnership, and the company resumed operations as Teichert & Sohn. Under his management, the factory modernised its machinery, introduced new lines of woodworking machines, and reinforced its foundry production.

17. Martin Müller

Legnica confectioner, producer of the famous “Liegnitzer Bombe,” traditionally attributed to his father Eduard Müller as its creator Martin Müller was a master confectioner from Legnica who became renowned for producing a distinctive regional specialty known as the Liegnitzer Bombe (in Poland referred to as the “Legnicka Bomba”). He owned a confectionery operating in Legnica around the turn of the nineteenth and twentieth centuries, and his products achieved a strong reputation throughout the Province of Silesia.
The “Bombe” produced by Müller was a luxurious Christmas cake based on dried fruits, honey, fruit paste, and aromatic spices, baked in a characteristic spherical form. Martin Müller refined the inherited recipe, giving it its final and widely recognised flavour, and his name became synonymous with the highest quality of confectionery craftsmanship in Legnica. Contrary to popular legend, the recipe was never legally patented or otherwise protected.

18. Theodor Körner
(1791–1813)

German poet and dramatist, volunteer in the Lützow Free Corps, symbol of patriotic Romanticism Why was a house in Legnica named after him?
At the time when the villas of the Tarninów district in Legnica were being built (approximately 1895–1914), it was common practice to give residential buildings names inspired by prominent figures of German literature and culture. For this reason, the house located at what was then Viktoriastraße 11 (today Wyspiańskiego 11) was named “Körnerhaus”, in honour of Theodor Körner, one of the most celebrated poets of the Romantic era. Theodor Körner had no familial, professional, or biographical connection with Legnica. The naming of the building was purely symbolic and representative in nature.
Körner was the author of dramas, patriotic poems, and songs sung by soldiers. He became famous as a poet of the wars of liberation against Napoleon. In 1813, he enlisted as a volunteer in the Lützow Free Corps. He was killed later that year near Gadebusch at the age of only 21. Posthumously, he became a symbol of youthful patriotism and a hero of national veneration in Prussia.
His most famous works include the drama “Zriny”, the tragedy “Hedwig”, and the posthumously published poetry collection “Leier und Schwert” (Lyre and Sword), which enjoyed exceptional popularity throughout the nineteenth century. He also authored numerous military songs, many of which were adopted and sung by Prussian formations after 1813.

19. Rogatki

The only preserved city tollgate (of the five that existed in the city) built in 1860

20. Julius Rother
(1844 – 03.09.1901)

Legnica industrialist, owner of the building ceramics factory Rotherische Kunstziegelei Julius Rother was the son-in-law of Gottfried Bienwald, the founder of one of Legnica’s oldest brickworks. After taking over the enterprise in the 1870s, he expanded his father-in-law’s small brickyard into a large, modern industrial plant. He was known for his commitment to quality, the introduction of modern ring kilns, and the mechanisation of production, which enabled the factory to supply the entire market of Lower Silesia. Materials produced by the Rotherische Kunstziegelei were used, among others, in the construction of the present court building at the corner of Złotoryjska and Gwarna Streets, the former Masonic lodge building (today a library), the Church of the Holy Trinity, the current Primary School No. 4, and the Peter and Paul Passage (today housing, among others, the Art Gallery of Legnica).
Julius Rother was also actively involved in the reconstruction of the Church of Sts Peter and Paul, serving as chairman of the reconstruction committee. For this project, he donated facing bricks valued at 6,000 marks and additionally covered the cost of the architectural design.

21. Gottfried Bienwald
(ok. 1820 – 1878)

Industrialist, founder of one of the oldest brickworks in Legnica Gottfried Bienwald was an entrepreneur who left a lasting mark on the history of Legnica’s building materials industry. In 1865, he founded a brickworks in Legnica that ranked among the city’s first large-scale producers of construction materials. He is regarded as a pioneer of standardised brick production in Legnica, as his plant employed more efficient firing and sorting techniques than the earlier small-scale field and domestic kilns. Bienwald’s brickworks quickly achieved regional reach, supplying bricks to construction sites in Legnica and the surrounding district. After Bienwald’s death, the enterprise was taken over by his son-in-law, Julius Rother, who expanded the company and transformed it into the well-known Rotherische Kunstziegelei.

22. Richard Hahn
(19.03.1854 – 11.08.1934)

Regional historian, researcher of the history of Legnica, co-editor of Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz Richard Hahn was one of the most active and influential historians of Legnica at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. He was a co-founder of the Historical and Antiquarian Society of the City and Principality of Legnica, together with Arnold zum Winkel and Heinrich Krumbhaar. He served as editor-in-chief of the scholarly journal Mitteilungen des Geschichts- und Altertums-Vereins für die Stadt und das Fürstentum Liegnitz, the official publication of the city’s historical society. Richard Hahn is regarded as one of Legnica’s most distinguished citizens. Thanks to his efforts, the façade of the historic townhouse Zum Wachtelkörbchen (known in Polish as Pod Przepiórczym Koszem) was preserved. He initiated the erection of numerous monuments throughout the city. His greatest achievement for Legnica’s cultural heritage was the establishment of the Lower Silesian Museum, which, regrettably, together with its collections, was completely destroyed by the Soviet Army. Among Hahn’s final major accomplishments was securing funding for the Ruffer Park (today the western part of the Złotoryja Forest). The park was subsequently reorganised, planted with new trees and shrubs, and landscaped. During Hahn’s lifetime, the main avenue of this part of the park was named in his honour.

23. Heinrich Krumbhaar
(12.09.1867 – 11.05.1939)

Printer, publisher of the Legnica daily Liegnitzer Tageblatt, social activist In 1890, he joined the company founded by his father, Hermann. After his father’s death, he managed the enterprise together with his brother Kurt. The company employed approximately 300 workers and published the Liegnitzer Tageblatt with a circulation of around 40,000 copies. Following his brother’s death, Heinrich assumed sole management of the firm. He was also actively involved in municipal affairs. From 1900 to 1923, he served as a city councillor in Legnica. Together with Arnold zum Winkel and Richard Hahn, he co-founded the Historical and Antiquarian Society of the City and Principality of Legnica, an organisation that left a profound and lasting imprint on the city’s intellectual and cultural life.

24. Erich von Manstein
(24.11.1887 – 09.06.1973)

Field Marshal of the Wehrmacht, one of the central yet most controversial figures in twentieth-century German military history Erich von Manstein was among the highest-ranking German commanders during the Second World War. He gained prominence as a co-author of the operational plan for the German offensive through the Ardennes in 1940. He later commanded Army Group South on the Eastern Front, with his forces involved in operations near Leningrad, Kharkiv, and in Crimea. Manstein resided periodically in Legnica, in a tenement house at today’s Okrzei Street 10, while serving in staff positions in Silesia. At the time, the city functioned as an important Wehrmacht garrison and command centre. After the war, he was tried by a British military tribunal and in 1949 sentenced to 18 years’ imprisonment for deportations of civilian populations and for co-responsibility for war crimes committed by units under his co mmand. He was released in 1953 on health grounds. He was the author of the widely read memoir Lost Victories (Verlorene Siege), which had a lasting influence on post-war narratives and interpretations of the Wehrmacht.

25. Benjamin Bilse
(17.08.1816 – 13.07.1902)

Conductor, composer, founder of the renowned “Bilse Orchestra,” precursor of the Berlin Philharmonic Benjamin Bilse was one of the most distinguished nineteenth-century musicians originating from Legnica. He received his musical education, among others, under the eminent Silesian composer Adolf Hesse. In the 1840s, he was appointed municipal Kapellmeister of Legnica.
His greatest fame came with the creation of a professional ensemble known as the Bilse Orchestra (Bilse’sche Kapelle), which toured extensively throughout Europe. The ensemble ranked among the finest orchestras of light symphonic music in the second half of the nineteenth century, renowned for its strict discipline, cohesive repertoire, and outstanding arrangements of dance, salon, and symphonic music. In 1882, a group of musicians left Bilse’s orchestra and founded the Berlin Philharmonic, one of the world’s most celebrated orchestras. For this reason, Bilse is regarded as its direct predecessor and inspirational figure. Bilse played a significant role in placing Legnica on the musical map of Europe. In the nineteenth century, the city was closely associated with his name, and his concerts were prestigious events that attracted audiences from across the region. Benjamin Bilse also maintained close artistic relations with Johann Strauss II, who even appeared on occasion as a guest conductor with the Legnica orchestra. He was a friend of Stanisław Moniuszko.